Толиб Ёқубов

Амал, қурғур, ёмон экан

ёхуд

принципсиз принципиаллик

Давлат амали (лавозими)дан фарқли ўлароқ ҳуқуқбонлик ташкилоти раҳбари бўлиш амали инсонга манфаатга қараганда таққослаб бўлмас даражада машаққат келтиради. Агар бу инсон мазкур амал, яъни ҳуқуқбонлик амалига содиқ бўлса, албатта. Нега? Сабаби шунда-ки, ҳуқуқбонлик, яъни инсон ҳуқуқларини ҳимоя қилиш моҳиятан табиблик (врачлик)нинг ўзидир – ҳар иккаласи ҳам дўстига ва душманига бирдай эътиборли бўлиши керак: бири инсоннинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишда, иккинчиси инсоннинг соғлиғини тиклашда.

Содиқ бўлмаса-чи? Амал баъзиларга банги (наркотик)дай таъсир қилади. Амалга «минган» ҳуқуқбон ҳам, табиб ҳам маълум бир вақтдан кейин ўз касбига содиқликни йўқотганини ва босар-тусарини билмай қолганини, яъни унда сифат ўзгариши пайдо бўлганини кўрганмиз. Буни тасдиқловчи мисоллар етарли. Шунинг учун мисолни узоқдан излаб эмас, ўз ташкилотимиз, Ўзбекистон Инсон Ҳуқуқлари Жамияти (ЎИҲЖ) мисолида кўрсатсак маъқул бўлар, деб ўйлайман.

Францияда ташкил этилган ва шу давлат рўйхатидан ўтган ЎИҲЖнинг 2009 йил 6 майда Angers шаҳрида ўтган 1-Конгрессида Абдужалил Бойматов менинг тавсиям билан мазкур ташкилотнинг президенти лавозимига сайланди. Бунга қадар у ўз мақоласида ўзининг асосий демократик принципини интернет орқали эълон қилди. Бу принципга кўра мамлакатда демократия шаклланиши учун давлат раҳбаридан тортиб кичик бир ташкилот раҳбаригача ўз ўрнини вақтида бошқа шахсга бўшатиб бериши шарт экан.

Абдужалил Бойматов ҳам мисолни узоқдан излаб ўтирмади. У ўқувчи диққатига уч шахс – давлат раҳбари Ислом Каримов, «Бирлик» партияси раҳбари Абдураҳим Пўлатов ва «Эрк» партияси раиси Муҳаммад Солиҳни рўпара қилди. Асосий хулоса эса ушбу эди: «Булар демократ эмас, чунки улар 20 йилдан бери ўз лавозимларига ёпишиб олиб, уни бошқаларга бўшатиб бермаяптилар». Вақт ўтган сари унинг мақолаларида дастлабки икки шахснинг номи кам ишлатиладиган, Абдужалил камонидан отилган ўқ негадир кўпроқ Муҳаммад Солиҳга тегадиган бўлди.

Абдужалил Бойматовнинг публицистик фаолияти билан бир пайтда яна бир «долбзарб» мавзу пайдо бўлди. Унинг моҳияти қуйидагича эди: «Ўзбекистонда давлат тепасига диндорлар келишига йўл қўйиш мумкин эмас. Диндорлар давлат бошига келса, улар Ўзбекистонда шариатга асосланган давлат қуришади ва бизга ўхшаган демократик руҳдаги одамларни ўлдиришади. Менга ўхшаган одамларни мамлакатга қўйишмайди». Бу ўта саёз иддаолар мени ҳайрон қолдирар эди ва мен қўлимдан келгунча, билим доирам етгунча унга хатоларини тушунтирар ва мисоллар келтирар эдим. Мас., авторитар, нодемократик Россияда «Москва Хельсинки Гуруҳи» номли ташкилот бўлиб, машҳур ҳуқуқбон Людмила Алексеева бу ташкилотни 1996 йилдан бери бошқарса-да, ҳеч ким уни нодемократликда айблай олган эмас. Россиядаги ҳар бир партия сафида мазкур партияни бемалол бошқариб кета оладиган сиёсатчилар етарли бўлса-да, В.Жириновский 1991 йилдан бери «Россия либерал-демократик партияси»ни бошқариб келмоқда. Мустабид сиёсий тузум шаклланган Ўзбекистонда вазият буткул бошқача: аксарият сиёсий ва носиёсий ташкилотларда уни бошқараётган лидердан бошқа шу вазифани уддалаб кета оладиган одамни топиш амримаҳолдир.

Ўзбекистон коммунистик тоталитар СССРдан чиққанини ва мустақиллик йилларида ҳам мамлакатни шу тоталитар ғоя қон-қонига сингган одам бошқариб келаётганини ҳисобга олсак, Ислом дини ҳақидаги ватанимизда шаклланган тасаввур диний эътиқодга чидамсиз бўлган совет пропагандасининг ҳосилидир. Шунинг учун ҳам «мустақил» Ўзбекистонда асосан мусулмонлар хибс қилинаётгани, мисли кўрилмаган азобларга солинаётгани ва ўлдирилаётгани бежиз эмас.

Мавжуд авторитар ҳукуматга мухолиф сиёсатчиларни шиддат билан танқид қилаётган Абдужалил Бойматов оддий бир ҳақиқатни билиши шарт эди: ўз ҳокимиятини мустаҳкамлаш учун ҳар қандай авторитар (тоталитар) тузум ИЧКИ ва ТАШҚИ душман излайди, агар у бўлмаса – уни ўйлаб топади. Бу – ҳар қандай авторитар (тоталитар) тузум пешонасига босилган муҳрдир, сиёсий публицистика билан шуғулланаётган Абдужалил Бойматов уни кўриши лозим эди. Билмаса ва кўрмаса, бу сиёсий мавзуга аралашмаслиги керак эди. Билса ва кўрса, Ўзбекистон ҳукумати ИЧКИ ва ТАШҚИ душман сифатида «Бирлик» халқ ҳаракатини ҳам, «Эрк» партиясини ҳам, ҳуқуқбонлик ташкилотларини ҳам (гарчи ҳукумат уларга қарши «мардонавор» курашган бўлса-да!) танламаганлигини, душман сифатида мусулмонларни танлаганини тушунмаслигини тасаввур этиш қийин, яъни, қишлоқча ибора билан айтганда: «Мулла Жаббор, мунда бир гап бор!».

Абдужалил Бойматов Францияда тузилган Ўзбекистон Инсон Ҳуқуқлари Жамиятига президент этиб сайлангач, орамиздаги муносабат ёмонлашиши мумкинлигидан ҳеч бир белги йўқ эди. У деярли ҳар куни (баъзан 2-3 марта) скайп орқали мен билан боғланар эди. Бошида ва бир мунча вақт сўҳбатларимиз турли мавзулар, хусусан ташкилотимиз фаолиятига бағишланиб турди. Бироз вақтдан кейин сўҳбатларимиз бошқа майдонга кўчаётганини мен сеза бошладим: «Ассаломуалайкум»дан сўнг Абдужалил Бойматов юқорида айтиб ўтилган икки – «фалончалар демократ эмас» ва «диндорлар Ўзбекистонда шариатни жорий қилмоқчи» - мавзуга урғу бера бошлади. Дастлаб мен бу масалаларга ўзимнинг қарашларимни баён этиб, ўзининг хатоларига диққатини қаратар эдим. Мас., мен ҳатто: «Абдужалил, сиз бу танқидларингизни бир марта «Озодлик» радиоси орқали айтдингиз, бир неча мақолаларингизда ёзиб позициянгизни билдирдингиз. Ҳадеб уни такрорлайверсангиз, сиз ўзингизга душман орттиришингиз мумкин, холос» дейишгача бордим. Таъсир этмади ва мен навбатдаги «сўҳбатлар»ни ғазабимни ичимга ютиб, жим турган ҳолда эшитиб ўтирадиган бўлдим. У ҳам натижа бермагач, бир куни: «Абдужалил, бу гапларингизни мен кеча ҳам, кечадан олдин ҳам эшитганман. Бу масалалар бўйича мен ўз қарашларимни сизга ҳисобсиз марта айтганман. Нима қиласиз яна такрорлаб? Яхшиси, сиз ўзингизга ўхшаган бир одам топиб олинг ва шу масалаларни истаганингизча муҳокама қилаверинг» дедим.

«Машҳур» сиёсатчига бу гап таъсир қилди ва у аччиқ қилиб бир неча кун жимиб кетди. Отасиникида эрка ўсган ойимча эрига: «Мен керак бўлмасам – қўйиб юборақолинг» деганидай, шундан сўнг Абдужалил Бойматов «Мени президентликдан олиб ташлайверинг, мен ишламайман» дея кўп марталаб аразлаш йўлига ўтди. Мен эса: «Ташкилот менинг шахсий ёки хусусий мулким эмас, сизни президентликдан мен олиб ташлай олмайман; президентликдан кетмоқчи бўлсангиз ўрнингизга одам изланг; ташкилотнинг устави бор ва сизни президентликдан Қурултой бўшатади» дейишдан чарчамадим.

Жиддий ихтилоф нимадан чиқди?

Бу саволга жавоб бериш учун ЎИҲЖ устави 7.9-моддаси (Президент ваколатлари)нинг 1-, ва 4-қисмларини келтириш зарур. Мана улар:

- ЎИҲЖ номидан фақат Президент гапиради ва ҳужжатлар (хусусан, баёнотлар, мурожаатлар, Жамият ҳисоботлари)ни имзолайди, ҳукумат билан мулоқот олиб боради; Президент ўз ваколатини бергандагина ЎИҲЖ номидан унинг бошқа аъзоси гапириши мумкин;

- у [яъни, Президент – Т.Ё.] Котибият ва Раҳбарлар Кенгаши мажлислари ҳамда Конгрессга тайёргарлик ишларини ташкиллаштиради; (Иқтибос тугади).

Кўриниб турибди-ки, ЎИҲЖда президентга жуда катта ваколат берилган. Гап президент бу ваколатни қандай бажаришидадир: ақл билан яхши, мукаммал ва тоза бажарса, бундан нафақат ташкилотнинг, балки президентнинг ўзининг ҳам халқ орасида обрўси ошади. Президент вазифасини қўл учида, эътиборсиз ёки - ундан-да ёмони – сохтакорлик билан бажарса, у ҳолда, табиий, 2-Конгрессдан олдин юзага келган жанжал ва кўнгил хиралик келиб чиқиши мумкин, холос.

Абдужалил Бойматов «Ўзбекистон Халқ Ҳаракати» (ЎХҲ)нинг икки тадбири, Дюссельдорф ва Берлин йиғилишларида ҳатто кузатувчи бўлиб ҳам қатнашмади. Нега? Таклиф қилинмадими? Виза ололмадими? Менга ўхшаш касал-нотавон эдими? Бунинг сабабларини Парвардигор ва ўзидан бошқа ҳеч ким яхшироқ билмайди, бошқалар эса, хусусан мен ҳам, ўз фикрини билдириши мумкин, холос. Бу фикр мантиқли бўлса, албатта. Менинг фикрим ушбудир: Абдужалил Бойматов Германиянинг бу шаҳарларининг ҳеч бўлмаганда биттасига борса, уерда у сўзсиз Муҳаммад Солиҳ билан тўқнаш келишини билар эди. Гарчи Муҳаммад Солиҳ шахс сифатида ҳам, сиёсатчи сифатида ҳам Абдужалил Бойматовдан нафақат бир калла, балки бир бўй юқори турса-да, у Абдужалил Бойматов даражасида пастга тушмас ва унга эътибор ҳам бермас эди, яъни унга қарамасдан ёнидан ўтиб кетар эди. Абдужалил Бойматов яна бир нарсани яхши билган: унинг Муҳаммад Солиҳ ҳақидаги иддаоларидан хабардор бўлган одамлар бу икки инсоннинг юзма-юз учрашувида улар орасида муносабат қандай бўлишини кузатишлари табиий эди! Хулоса: Абдужалил Бойматов Дюссельдорф ва Берлинга боришдан ҚЎРҚҚАН!

Ўзбекистонда 20 йилдан ортиқ вақт ичида шаклланган вазият, дунёда содир бўлаётган воқеаларни ҳисобга олинганда ЎХҲнинг ташкил этилиши, – унинг тақдири қандай бўлишидан қатъий назар, - мамлакатимиз тарихида йирик воқеълик бўлди. Буни ҳукуматнинг саросимага тушиб қолганидан ва ҳатто «Бирдамлик» ҳаракати раҳбари Баҳодир Чориевнинг ғазабнок чиқишларидан яққол сезиш мумкин. Ўзини ҳурмат қилган ҳар қандай ташкилот бу воқеъликка ўз муносабатини, - у ижобий ёки салбий бўлишидан қатъий назар, - ёзма баёнот орқали билдириши керак.

Шунинг учун, ЎХҲ ташаббускорлари менга телефон қилиб мурожаат қилишганда мен: «Бу президент ваколатига киради, сизлар Абдужалил Бойматовга телефон қилинглар» дедим. Президент эса уларга: «ЎХҲни менинг ўзим қўллаб-қувватлайман, аммо унга ташкилотимиз қўшилмайди» деб жавоб берган. Агар Абдужалил Бойматов бу жавобини ёзма баёнот чиқариб баён қилганда эди, бирор инсон унинг мазкур қарорини қоралай олмас эди. Гарчи ташкилот Францияда тузилган ва давлат рўйхатидан ўтган бўлса-да, «Ўзбекистон Инсон Ҳуқуқлари Жамияти» номли ташкилотни дунёдаги барча йирик ҳуқуқбонлик ташкилотлари, БМТ ва унинг Комитетлари, Европа Иттифоқи, Европада хавфсизлик ва ҳамкорлик ташкилоти, Европа қайта қуриш ва тараққиёт банки ва бошқа нуфузли халқаро ташкилотлар яхши танир эди. Шундай ташкилотнинг раҳбари оғзаки баёнот тарих учун сақланмаслигини, келажакда кимнинг кимлигини тадқиқодчилар ва тарихчилар ташкилотнинг фақат қолдирилган ёзма ҳужжатлари асосида аниқлашлари мумкинлигини билмаслиги ёки тушунмаслиги мумкинми?

2008 йили мен ташкилотни Францияда давлат рўйхатидан ўтказиш учун ҳаракат бошлаганимда, уставни биз яшаётган Angers шаҳрида фаолият олиб борувчи “Инсон ҳуқуқлари лигаси” номли ҳуқуқбонлик ташкилотининг президенти ва ходимлари ёзиб беришди. Уставнинг 11-моддаси “Жамиятнинг ички регламентацияси” деб номланган бўлиб, унда фақат қуйидаги битта жумла келтирилган эди:

“Жамиятнинг Конгресс томонидан тасдиқланган ички регламентацияси мазкур Уставда қайд қилинмаган ташкилий муаммолари, процедуралари, фаолияти ва бошқа жабҳаларига тегишли жиҳатларини аниқлайди”.

Ташкилотнинг ички регламентацияси бўлиши кераклигини мен илгари (Тошкентда) эшитган ҳам эмас эдим. 1-Конгресс уни мазмун билан тўлдириш (яъни, ички регламентацияни ишлаб чиқиш)ни вазифа қилиб қўйди. Мен яна Лиганинг ходимларига мурожаат қилдим ва 2008 йил 18 сентябрда уни ишлаб чиқдик. Ташкилотда фақат иккита раҳбар бор эди, холос: президент ва вице-президент (мен). Шунинг учун, ички регламентацияда келтирилган барча ваколатлар Абдужалил Бойматов ва менинг орамизда тақсимланди. Мас., ички регламентациянинг 11.5-моддасида келтирилган ваколат-вазифа тўлиқлигича президент зиммасига юклатилган:

“Президент ўз ваколати тугашидан икки ой илгари навбатдаги Конгресс ўтказилиши вақтини эълон қилиши, уни ўтқазилишининг ташкилий масалалари билан шуғулланувчи Ташкилий Қўмитани тузиши ва ўз ҳисоботини аъзоларга тарқатиши лозим”;

1-Хулоса: Абдужалил Бойматов уставнинг 7.9-моддаси 4-қисмини, яъни ташкилотнинг 2-Конгрессини президент сифатида ўзи ўз вақтида ташкиллаштириши кераклигини тўлиқ бузди.

2-Хулоса: Абдужалил Бойматов ташкилотнинг Ички Регламентациясининг 11.5-моддасини қўпол равишда бузди: 1) у 2-Конгресс ўтказилиши, муддати ва жойини эълон қилган эмас; 2) Ташкилий Қўмита тузишда қатнашган эмас; 3) ўз ҳисоботини ташкилот аъзоларига тарқатган эмас.

Мен ташкилотнинг ички регламентацияси ишлаб чиқилганини Абдужалил Бойматовга ўз вақтида билдирдим, бироқ у бунга тамоман бефарқ қаради. Фикримча, икки йил ичида президент сифатида у ташкилот уставига деярли қарамаган. Бундай иддао қилишимга менда асос бор: агар у уставга ҳар ойда ҳеч бўлмаганда бир марта қараганда эди, уставнинг юқорида келтирилган 7.9-моддасининг 4-қисмига кўра ташкилотнинг навбатдаги Конгрессини ташкил қилиш президент зиммасида эканлигига эътибор қилган бўлар эди.

Орамиздаги ихтилоф май ойининг 23 куни (ЎХҲнинг Берлин Қурултойи кунлари) юзага келганини, унгача муносабатимиз яхши бўлганини ҳисобга олсак, 1-Конгресс ўтган 6 майдан 17 кун ўтгандан кейин ҳам Абдужалил Бойматов 2-Конгрессни ўтказиш ҳақида бир оғиз ҳам гап айтмаган ҳолда, 23 майдан кейин у алоқани тамоман узди ва шу санадан кейин у мен билан биринчи бор 15 июль куни скайп орқали гаплашди.

2-Конгресснинг қисқача тафсилоти

Абдужалил Бойматов ташкилот уставини қўпол бузган ҳолда 2-Конгрессни ташкил қилишдан бош тортгач, барча тайёргарлик ишларини ўзим қилишимга тўғри келди. Улар қуйидагилардан иборат бўлди: (1) таклифномалар тайёрлаш ва тарқатиш; (2) Конгресс ўтадиган конференц-зални гаплашиш; (3) конференц-залда скайп алоқасини ўрнатиш ва уни экранга проекциялашни ташкил қиладиган мутахассисни топиш; (4) Гулшан Қараева ва Абдуҳамид Пўлатовнинг визаларини тўғрилаш учун Франциянинг Ўзбекистон ва Санкт-Петербургдаги Консулликларига ҳужжатлар тайёрлаш; (5) бу икки аъзомиз ва кузатувчи сифатида келаётган Абдусалом Каримов ҳамда Шамсутдин Атаматовга меҳмонхонадан жой бронь қилиш (ва бошқалар).

Ҳазратқул Худойберди, Гулшан Қараева ва Шамсутдин Атаматовлар машинада икки соатга яқин кечикиб келганлари сабабли Конгресс соат 12 да бошланди. Конференц-залга ўрнатилган интернет-кабель кучсизлиги ва шунинг учун скайп-алоқа конференцияни кўтара олмаслиги туфайли онлайн-конференция ўтказиш имконсиз бўлди. Баъзи аъзоларимиз, хусусан Насрулло Сайидов, Мамир Азимов, Баҳодир Намозов, Тўлқин Қараев, Турсунбой Ўтамуродов, Абдужалил Бойматов ва бошқалар билан телефон орқали боғланиб, ҳар бир масалада уларнинг фикрини аниқладик.

Йиғилиш бошида мен Нодир Ахатовнинг президентликка Абдужалил Бойматовнинг номзодини қўйиш таклифини инобатга олиш зарурлигини айтиб ўтдим. Бироқ, биз Абдужалил Бойматов билан телефон орқали уланиб, ундан ҳисобот беришни талаб қилганимизда, у жаҳл билан: “Сизлар уюштирган Конгресс ноқонуний, мен сизларга ҳисобот бермайман” деб алоқани узди. Бу ҳатти-ҳаракати билан у: 1) ташкилотдан ўзини ўзи чиқарди (русча: самоотстранение); 2) икки йиллик фаолияти тамоман қониқарсиз бўлганини тан олди; 3) Конгресс иштироқчиларига ҳурматсизлик кўрсатди; 4) нега Конгресс ноқонуний деб ҳисоблашига тушунтириш бермади.

3-Хулоса: Абдужалил Бойматов ўзини-ўзи ташкилотдан чиқариб юбориш (русча: исключение) даражасига олиб борди [Уставнинг 6.6-моддаси: Чиқариш: Жамият Уставини қўпол равишда бузган (... Жамият устави ва ички қоидаларини бузиш, Жамиятда аксилвиждон ишлаш) ҳар қандай аъзо ЎИҲЖдан чиқарилиши мумкин].

Абдужалил Бойматов амал учун курашда

2-Конгрессдан кейин ЎИҲЖнинг 11 аъзосининг исми-шарифи қўйилган ва Абдужалил Бойматовни қўллаб-қувватлаб ёзилган бир баёнот тарқатилди. Бир кун ўтгач уларнинг учтаси – Мамир Азимов, Лутфулло Шамсутдинов ва Тўлқин Қараев – билан гаплашдим ва уларнинг ҳар бирига битта савол билан мурожаат қилдим: “Фамилиянгиз қўйилган шу баёнотдан хабарингиз борми?”. Уларнинг ҳар бири “ЙЎҚ” деб жавоб беришди. Ўз-ўзидан кўринади-ки, амал учун курашда Абдужалил Бойматов ўзи тарғибот қилаётган принципи – демократик усуллар билан курашишни эмас, сохтакорлик, инсонлар ва сафдошларга нисбатан ҳурматсизлик йўлини танлабди.

Икки йил Абдужалил Бойматов учун бекорга ўтмабди – у Муҳаммад Солиҳ, Абдураҳим Пўлатов ва Ислом Каримов кабиларни “АМАЛ” деб аталувчи касалга чалинган деб тинимсиз танқид қилиб келган бўлса-да, шу икки йил ичида ўзи айни касалга йўлиқибди. Амал, қурғур, ёмон нарса-да! Амал ҳар қандай демократик уставнинг ҳар қандай моддасини унутишга, унга ҳар замонда бўлса ҳам бир қараб қўйишга тўсқинлик қиладиган, унга амал қилмасликка ундайдиган наркотик моддадир. Буни Абдужалил Бойматов ўзида синаб кўрди.

Баъзилар: “Абдужалил Бойматов ЎИҲЖни бўлиб юборади, бошқа ташкилот тузади ва Носир Зокирга ўхшаганларни ўз томонига тортади” дейишмоқда. Айтишим керак-ки, Ислом Каримов ҳукумати ЎИҲЖнинг кўплаб аъзоларини қамоққа ташлади, Шавриқ Рўзимуродовни ўлдирди, бироқ ЎИҲЖни йўқ қила олмади. ЎИҲЖни йўқ қилишга ўз вақтида Марат Зоҳидов, Михаил Ардзинов, Васила Иноятова, Сурат Икромов, Сухроб Исмоилов, Самад Маллаевлар уринишган ва ҳатто “ЎИҲЖ йўқ бўлиб кетди” деб қайта ва қайта ёзишди. Абдужалил Бойматов шу шахслар қаторидан ўзига жой қидираётган бўлса, марҳамат, бошлайверсин бўлишни!